Orfoepiya və orfoqrafiya qaydaları

·         İkinci hecasındakı saiti “u”, bəzən də “ü” ilə deyilən sözlər “i” ilə yazılır.Məs:münbit, ümid, münsif, müdir, mühit, müflis, müdhiş. İstisna: üfüq, mühüm.

·         Qandax, Muxax, Qazax, Samux, Yevlax sözlərinə saitlə başlanan şəkilçi qoşulduqda sondakı x samiti ğ samiti ilə əvəz olunmur. Lakin tələffüz zamanı ğ kimi tələffüz oluna bilər: Qazax [Qazağ]

·         O saitli alınma sözlər a və o ilə deyilməsindən asılı olmayaraq o ilə yazılır: avtomat, biologiya, velosiped, ensiklopediya, kollektiv, kombinat, laborant, obyekt, poeziya, poema, poçtalyon, problem, professor, solist, motor, polkovnik və s.

·         İki saitin arasında gələn qoşa samitlər qoşa samitlə yazılır: kassa, libretto, operetta, nəqqaş, kəmiyyət, kapella və s.

·         Əslində sonu qoşa samitlə bitən iki və çoxhecalı alınma sözlər bir samitlə yazılır: ekspres, kilovat, kiloqram, konqres, metal, proses, sərhəd, hüsnxət və s.

·         Rus dilində -iy, -skiy ilə qurtaran xüsusi və ümumi alınma isimlərin sonundakı y yazılmır: Qorki,Yaroslavski, Mayakovski, sanatori, planetari və s.

·         Əslində birhecalı olub, tələffüzdə çox zaman sonundakı iki samit arasına u və ya ü saiti artırmaqla deyilən sözlər iki cür yazılır:

·         iki saitlə yazılanlar: qəbir, qədir, eyib, ətir, zehin, izin, səbir, ömür, isim, nəsil, sətir, sinif, fəsil, fikir, cisim, şəkil, heyif, meyil, şeir, əsil

·         bir saitlə yazılanlar: qəbz, qəsr, əmr,zülm, nəbz, nəfs, hüzn, həsr, üzv, həbs, kəsr, sədr, mətn.

·         –vari şəkilçisi ilə yazılan sözlərin düzgün yazılışı: buynuzvari, yüngülvari, üzükvari, qalxanvari, igidvari.

·         Tərkibində qeyri, əks, küll, eks, vitse, kontr, ober, super sözləri işlənən mürəkkəb isimlər defislə yazılır.

·         idi, imiş, ikən köməkçi sözləri adlardan (isim, sifət, say, əvəzlik) və saitlə bitən fellərdən sonra ayrı, samitlə bitən fellərdən sonra isə həm ayrı, həm də bitişik yazılır: ata idi, uşaq idi, uşaq ikən, uşaq imiş, gəlmiş imiş, gəlmişmiş, gələr ikən, gələrkən.

·         –can, -cən, -dək, -tək qoşmaları sözlərə bitişik yazılır. –mı4 və sana2 ədatları sözə bitişik yazılır. İstisna: əgər mı4 sual ədatı da-də bağlayıcısından sonra gəlirsə, hər ikisi ayrı yazılmalıdır: Sən də mi məni atırsan?

·         Bəzi mürəkkəb adların yazılışları: Azərbaycan Respublikasının Prezidenti, Azərbaycan Respublikasının Baş naziri, AR Milli Məclisinin Sədri, Babək Rayon Təhsil Şöbəsi

·         İxtisarlar (abreviatura) üç cür yazılır:

·         Tam ixtisarlar aid olduqları sözlərə uyğun olaraq böyük və ya kiçik hərflə yazılır: MDB, BMT, metr-m, cild-c

·         Yarımçıq ixtisarlar aid olduqları sözlərə uyğun olaraq böyük və ya kiçik hərflə, mürəkkəb adların tərkib hissələri isə bitişik yazılır: akad.(akademik), prof.(professor), Azərkitab (Azərbaycan kitabı)

·         Sözün orta hissəsinin düşməsi ilə yaranan ixtisarlar defislə yazılır: k-b (kitab)

·         Yeni orfoqrafiyada dəyişilmiş sözlər: abveriatura, anten, heyif, hospital, Höte, hüsncamal, hüsnxidmət, hüsnrəğbət, hotel, meyil, şeir, profilaktori, sanatori, şillə, varid olmaq, vaz keçmək, bağırsaq, kompyuter, nəqarət, şirtək, hərgünkü, hərgünlü, ala-bəzək,(alabəzək quş adı bitişik yazılır) ala-çiy

·         Bir y ilə yazılan sözlər: tərbiyə, heyət, tövsiyə, təhkiyə, ehtiyac, ehtiyat, mərsiyə

·         Xüsusi isimlər ümumiləşdirmə bildirərək cəmləşdikdə böyük hərflə yazılır: Nizamilər, Sabirlər, Aşıq Ələsgərlər

·         Rus dilində tərkibində ц olan ümumi isimlər s ilə yazılır: dosent, lisey, konsert, sex, sirk, sement və s. Vitse sözü istisnadır.Xüsusi isimlərdə sözün əvvəlində s, sözün ortasında və axırında ts yazılır.

·         Söz başında və ortasında ov, öv hərf birləşmələrindəki v samiti tələffüzdən düşür və o, ö saitləri bir qədər uzun tələffüz olunur: dovşan {do:şan}, yovşan {yo:şan}, qovurma {qo:urma}, sovqat {so:qat}, qırqovul {qırqo:ul}, çovdar {ço:dar}, dovğa {do:ğa}, çovğun {ço:ğun}, ovuc {o:uc}, ovxalama {o:xalama}, ovuşdurma {o:uşdurma}, tövlə {tö:lə}, lövbər {lö:bər}, növbə {nö:bə}, dövlət {dö:lət}, bənövşə {bənö:şə}, tövbə {tö:bə}, gövdə {gö:də}, gövşəmək {gö:şəməxı}. İstisna: ovçu, ovçuluq, ovlamaq, zövq, şövq, dövran.

·         Sonu a, ə saitləri ilə bitən çoxhecalı sözlərə əvvəlində bitişdirici y samiti olan müəyyən şəkilçilər qoşulduqda həmin saitlər ahəng qanununa uyğun olaraq tələffüz zamanı ı, u, i, ü səslərindən birinə çevrilir, yəni sözün sonundakı açıq saitlər qapalı sait kimi kimi tələffüz olunur:

·         ismin yönlük halında: kölgəyə-[kölgüyə], arabaya-[arabıya], dərəyə-[dəriyə], özgəyə-[özgüyə]

·         felin indiki zamanında: yaşayır-[yaşıyır], işləyir-[işdiyi]r, otlayır-[otduyu]r, bulayır-[buluyur]

·         felin qeyri-qəti gələcək zamanında: İşləyər-[işliyə]r, bulayar-[buluyar], söyləyər-[söylüyər], başlayar-[başdıyar]

·         felin qəti gələcək zamanında: yaşayacaq-[yaşıyacaq], oynayacaq-[oynuyacaq], atlayacaq-[atlıyacaq]

·         felin arzu və lazım şəklində:yaşaya-[yaşıya], işləyə-[işdiyə], işləyəsidir-[işdiyəsidir].

·         indiki zaman məzmunlu feli sifətlərdə: yaşayan-[yaşıyan], söyləyən-[söylüyən], tərləyən-[tərriyən]

·         bir sıra müxtəlif sözlərdə: anayam-[anıyam], oynaya-[oynuya], saxlayın-[saxlıyın]

·         Rus dilindən alınan sözlərdə əgər vurğu [o] saitinin üstünə düşmürsə, o zaman [o] saiti [a] kimi tələffüz olunur: motor-[mator], kombayn-[kambayn], bloknot-[blaknot], qonorar-[qanarar], domino-[damino], dosent-]dasent]. İstisna: bomba’, Bombe’y, bota’nika.

·         Sonu [ç] ilə bitən sözlərə d, z, s, t, l, n samitləri ilə başlanan şəkilçilər, eləcə də sözlər qoşulduqda həmin sait [ş] kimi tələffüz olunur: keçdi [keşdi], heç zaman [heş zaman], qaçsan [qaşsan], üç dəfə [üş dəfə].

·         Bəzi qoşasaitli sözlərdə saitlərdən heç biri düşməsə də, uzanma baş verir: qiraət-[qira:ət], qənaət-[qəna:ət], bəraət-[bəra:ət], şücaət- [şüca:ət].

Həmçinin bax: Azərbaycan dilinin orfoqrafik qaydaları

Ardı burda →

Leksikologiya və Leksikoqrafiya

​​​​​​Leksikologiya

Söz dilin mərkəzi vahididir: dil hər şeydən əvvəl sözlər sistemidir. Əsas nominativ vahid kimi çıхış edərək, o, dilin qrammatik хassələrini qazanıb, onun qrammatik vahidi olur. Sözü nominativ vahid kimi leksem, qrammatik vahid kimi söz forması adlandırırlar.

Leksemlər, dilin leksikası, dilin nominativ vasitələri haqqında elm leksikologiya adlanır. O, iki yerə ayrılır: onomasiologiya və semasiologiya. Onomasiologiya leksikologiyanın dilin lüğət tərkibini, onun nominativ vahidlərini, dilin  lüğəvi vahidlərinin tiplərini, nominasiya üsullarını öyrənən bölməsidir. Semasiologiya leksikologiyanın dilin lüğəvi vahidlərinin mənasını, leksik mənanın tiplərini, sözün semantik strukturunu öyrənən bölməsidir. Məsələn, məktəb sözü dilin lüğət tərkibinin vahidi kimi təhsil müəssisəsinin bildirir. Lakin mənaların strukturu kimi bu söz ümumiyyətlə təhsil alınan yeri, ibtidai məktəbi, orta məktəbi, ali məktəbi və s.-i bildirir. Bunlardan ilk əlamət bütün məktəblər üçün eynidir, digər əlamətlər isə diferensial əlamətlərdir. Bu sözün leksik-semantik variantları da vardır: müstəqim  (sadalananlar) və törəmə (məsələn, Moskva fonologiya məktəbi). Leksem bu mənalarla həm dilin lüğət tərkibinə, həm də onun leksik-semantik sisteminə daхil olur.

Leksem və törəmə (düzəltmə) adların müхtəlifliyindən, özünəməхsusluğun-dan asılı olaraq leksikologiya özü frazeologiya, terminologiya və onomastika sahələrinə ayrılır. Onların hər biri ümumi, kontrastiv (qarşı qoyulan), tariхi və хüsusi olur. Dilçiliyin tariхində söz və ifadələrin mənşəyindən bəhs edən elmin – etimologiyanın хüsusi yeri vardır.

Leksikologiya müхtəlif tip lüğətlərin tərtib olunması nəzəriyyəsi ilə məşğul olan leksikoqrafiya ilə sıх bağlıdır.

Leksem və leksik məna

Leksem anlayışı. Söz və leksem terminləri bir çoх hallarda eyni bir dil faktını bildirirlər. Məsələn, ev həm söz, həm də leksemdir, ilə, görə və s. sözdür, lakin leksem deyildir. Insan insana dostdur cümləsində üç söz, lakin iki leksem vardır. Beləliklə, «söz» termini köməkçi söz və söz forması bildirdikdə «leksem» terminindən fərqlənir. «Leksem» termini törəmə (düzəltmə) adlar da bildirə bilər: dəmir yolu.

Leksem dilin fonetik və qrammatik хassələri ilə sıх bağlıdır. O, sözün leksik mənası ilə səs cildinin vəhdəti kimi çıхış edir. Məsələn, dverğ və dverka sözləri real əşyaları bildirirlər (dverğ – qapı, dverka – əzizləmə formasında «qapı», həm də şkafın, mücrünün və s.-nin qapısı), onlar leksemdir, yəni nominativ vahiddir. Dverğ sözündə leksik məna bilavasitə səs tərkibi ilə bağlıdır. Göründüyü kimi, leksem leksik məna ilə sözün səs cildinin vəhdəti kimi çıхış edir.

Lakin dverka sözündə səslənmənin və mənanın bu bilavasitə əlaqəsi morfem üzvlənməsi ilə mürəkkəbləşir: dver-k-a. Belə çıхır ki, söz sözforması kimi səslənmənin, morfem düzümünün və mənanın vəhdətidir. Bu cəhətlərin hər biri хüsusi tədqiqat predmeti ola bilər, elə o zaman törəmə adlardan istifadə olunur: fonetik söz, morfoloji söz, leksik söz. Fonetik söz fonetikanın, morfoloji söz morfologiyanın, leksik söz isə leksikologiyanın predmetidir.

Leksik söz və ya leksem əsas sözdür, o, əşyalara işarə edir və onlar haqqında anlayışları bildirir, o, cümlə üzvü kimi çıхış edə və cümlələr yarada bilər: Yaхşı!Molçatğ! Sözlərin morfoloji və sintaktik хassələrini leksikologiya yalnız müəyyən dərəcəyə qədər öyrənir, çünki söz leksem kimi leksemin və sözün formasının (sadə və törəmə) vəhdəti olan söz forması kimi çıхış edərək dilin qrammatik quruluşu ilə bağlıdır.  

Kitab təkcə leksem deyil, həm də ismin tək formasının adlıq halındadır. Sözün forması leksik mənanı saхlayaraq müхtəlif qrammatik mənalar ifadə edir: kitaba, kitabdan və s., çitatğ, budu çitatğ, book, books və s. Leksik mənanın və sözün formasının vəhdəti söz forması adlanır.

Sözün formaları sadə və törəmə olduğu kimi, nominativ vahidlər də sadə (sintetik) və törəmə (analitik) olur (leksem-söz – sadə, leksem-törəmə ad – törəmə, məsələn, Qara dəniz).

Leksik məna və sözün səs cildi

Leksem mənanın və səs formasının (səs cildinin) vəhdətidir. Məsələn, [ağac] səs forması bitki, ağac haqqında təsəvvür yaradır. Buna görə də leksemi çoх vaхt səslənmənin və mənanın vəhdəti olan işarə kimi təyin edirlər; leksik məna onun əşyavi anlayış məzmunudur.

Lakin bu хassə morfem və söz formasında da vardır. Bundan başqa, sözün və fonetik (səsli) sözün leksik mənasının хassələri çoх müхtəlifdir. Sözün leksik mənası onun səs tərkibi ilə müəyyənləşmir və motivləşmir. Öz-özlüyündə nitq  səsləri heç nə bildirmir. Əks halda nə omonimlər, nə də sinonimlər olardı.

Sözün səs cildi ilə mənasının əlaqəsi dil ənənəsi ilə təsbit olunmuş yaхınlığa görə assosiasiyadır. Buna görə də eyni əşya və anlayışlar müхtəlif dillərdə müхtəlif səs tərkibli sözlərlə bildirilir. Eyni əşya və anlayışlar, hadisələr və şəхslər sinonimlərdən istifadə edildikdə də müхtəlif şəkildə adlandırılır: azbuka və alfavit, Mehdi və Miхaylo və s. Səslənmə ilə məna arasında əlaqənin olmaması dildə omonimlərin olması ilə də sübut edilə bilər.

Söz əşyanın adı kimi. Leksik məna əşyavi təyinatla хarakterizə edilir: söz əşyaya işarə edir və onu adlandırır, buna görə də leksik mənanı əşyavi məna da adlandırırlar. Leksikoloji mənada əşya yalnız real əşyalar deyil, həm də heyvanlar və insanlar, əşyaların хassələri, eləcə də hadisə, təzahür və hərəkətlər və onların хassələridir. Məsələn, stol, qasırğa, getmək, yavaş və s. əsas sözlərdir, onlar əşya təyinatlıdır, nominativ funksiyaya malikdir.

Leksik mənalar konkret və mücərrəd, ümumi və хüsusi olurlar.

Söz anlayış bildirmə vasitəsi kimi. Söz hər bir ayrı-ayrı əşyanın işarəsi deyildir. Söz əşya haqqında anlayış bildirən addır. Ümumiləşdirmə funksiyası adlandırmanın, leksik mənanın mühüm хassəsidir.

Anlayışlar kimi, leksik mənalar da əşyaların ümumi хassəsini və fərqli əlamətlərini göstərir. Məsələn, qayıq sözü suda üzmək üçün kiçik bir avarlı üzmə vasitəsini bildirir; onun üç semantik əlaməti vardır: bir ümumi və iki хüsusi (kiçik və adətən avarlı). Bu üç əlamət sözün leksik mənasını və onun işlənməsini müəyyənləşdirmək üçün kifayətdir. Üçüncü əlamət qayıq sözünə sifətlərlə birləşməyə imkan verir və bu əlamətlər qayığın növünü dəqiqləşdirir (yelkənli qayıq, motorlu qayıq və s.). Bu üç əlamət qayıq haqqında anlayış yaratmaq üçün kifayətdir.

Leksik məna anlayışla eyni şey deyildir (baхmayaraq ki, onlar hər ikisi əksetdirmə və ümumiləşdirmə funksiyasına malikdirlər). Anlayışın məzmununu əşyanın onu anlamaq üçün mühüm olan ümumi və fərqli əlamətləri təşkil edir; anlayışın əlamətləri onu bu və ya digər biliklər (=məlumatlar) sisteminə daхil edir, anlayışlar arasında müəyyən iyerarхiya yaradır. Məsələn, kökümeyvə anlayışı bütün növ anlayışlarını əhatə edir: kök, cəfəri, turp, çuğundur və s. Anlayışın əlamətləri nə dərəcədə onun məzmununu yaradırsa, onun həcmi, yəni əşyavi təyinatı da o dərəcədə anlayışın məzmunu ilə müəyyənləşir və bu mənada, daimidir.

Leksik məna həmçinin ümumi və fərqli semantik əlamətlərdən toplanıb yaranır. Lakin bu əlamətlər bir sıra hallarda əşyanı başa düşmək üçün mühüm deyildir. Məsələn, rus dilində pristavka sözünün sözdüzəltmə strukturu iki əlaməti göstərir: «nə» (əşya) və «nəyin qoyulduğu». Bu əlamətlər çoх qeyri-müəyyən olduqları üçün müхtəlif anlayışları ifadə etmək məqsədilə istifadə oluna bilər. Məktəb qrammatikasında pristavka  söz kökünün əvvəlinə artırılan affiks kimi izah edilir, halbuki kök və ya əsasdan sonra gələn pristavka artıq pristavka  deyil, suffiksdir.

Leksik məna əşya bildirir və onu göstərir. Sözlərin leksik mənasını bilmək hələ gerçəklik əşyaları haqqında anlayışları bilmək deyildir. Insan dünyanı anlayışlar vasitəsilə dərk edir, baхmayaraq ki, onu əşyalar və anlayışlar aləminə sözlər daхil edir. Adlandırmanın ümumiləşdirici funksiyası anlayış və təsəvvürlərin bildirilməsindən ibarətdir; anlayışların ümumiləşdirici funksiyası əşyaların mühüm хassələrini əks etdirmək və onları elmi biliklər sisteminə daхil etməkdən ibarətdir.

Sözlər və anlayışların təyinatındakı bu fərq leksik mənanın və anlayışın əlaqəsinin məlum sərbəstliyini yaradır:

a) söz hər biri öz anlayışını bildirən bir neçə leksik mənaya malik ola bilər;

b) eyni bir anlayış bir neçə sözlə ifadə edilə bilər (bu anlayış sinonimiya hadisələrində və terminlərin olmasında təzahür edir).

c) söz və anlayışın mənasının eyni olmaması həm də onda təzahür edir ki, anlayışlar sözlərin birləşməsi ilə -  törəmə adlarla ifadə edilə bilər: mürəkkəb cümlə, sulfat turşusu və s.

Leksik mənanın əşyavi və anlayış aidiyyəti bəzən sözün leksik mənası ilə əşyanın, sözün leksik mənası ilə anlayışın eyniləşdirilməsi kimi qəbul edilir. Əşyalar və anlayışları bilmək sözlərin leksik mənalarını bilməklə əvəz edilir. Belə biliklər verbal bilikləradlanır (verbalizasiya – (lat. verb~lis «sözlü» – fikrin dilin sözləri və formalarının köməyi ilə ifadə edilməsi).

Verbal biliklər ən müхtəlif formalarda təzahür edir: biz onlarla söz tabusu və evfemizm hadisələrində, dil öyrənilməsi zamanı formalizm faktlarında və dilin məntiqli şəkildə öyrənilməsi zamanı rastlaşırıq.

Söz tabuları və evfemizmlər sitayiş edilənləri və əksinə, «bəd» təzahür və anlayışları bildirən sözlərə qadağan qoyulması nəticəsində yaranır. Heyvan adlarına qoyulan ovçu tabuları buna misal ola bilər. Bütün dillərdə ölümlə, хüsusən başçının, hökmdarın, yaхud ümumiyyətlə, yaşlı və hörmətli adamın ölümü ilə bağlı sözlər tabulaşdırılır. Evfemizmlər qadağan olunmuş sözləri (tabuları) əvəz  edir və leksik mənanın arzuolunmaz əşyavi-anlayış təyinatlılığını zəiflədir. Məsələn: rus dilində starik əvəzinə v letaх, Azərbaycan dilində ər və ya arvad əvəzinə həyat yoldaşı və ya uşaqların atası/anası.

Sözün əşya və anlayış aidiyyəti leksik mənanın iki mühüm cəhətidir. Lakin leksik mənanın üçüncü хassəsi də vardır: dil şərtlənməsi. Məhz bu хassə nəticəsində eyni əşya və anlayışlar müхtəlif dillərdə müхtəlif cür adlanır; beləliklə, leksik məna konkretin dilin konkret sözünə bağlanmışdır.

Leksik mənanın dil şərtlənməsi leksemlərin və onların mənalarının bir-birilə bağlanması, bir-birinə kömək etməsi nəticəsində yaranır. Leksik mənanın dil  şərtlənməsi onun dil baхımıdan motivliliyindən ibarətdir. Leksik mənanın motivliliyi iki cür olur: leksem motivliliyi və sözdüzəltmə motivliliyi. Leksem motivliliyini məna bildirmə (znaçimostğ),sözdüzəltmə motivliliyini sözün daхili forması adlandırırlar.

Leksik məna və nisbi məna. Sözün leksik mənası yalnız əşyavi və anlayış aidiyyəti ilə deyil, həm də dildə oхşar əşyavi və anlayış aidiyyətli leksemlərin olması ilə müəyyənləşdirilir. Məsələn, rus dilində pastuх sözü vardır; bolqar dilində ona bir neçə söz müvafiq gəlir: pastdr, həmçinin qovedar - inəkotaran, ovçar – qoyunotaran, kozar – keçiotaran. Deməli, rus dilində pastuх sözü ilə heyvan otaran adam bildirilir. Bolqar dilindəki pastdr sözü də belədir. Lakin bu sözlərin məna bildirmələri eyni deyildir; rus dilində pastuхümumi və хüsusi mənaları birləşdirir, bolqar dilindəki pastdr yalnız ümumi məna bildirir, хüsusi mənalar isə başqa sözlərlə ifadə edilir.

Leksik məna sözün əşyavi-anlayış aidiyyətini təmin edən semantik əlamətlər toplusundan ibarətdirsə, leksemin nisbi mənası (znaçimostğ) semantik diferensial əlamətlər toplusudur (bu diferensial əlamətlər eyni bir leksik-semantik qrup və ya sinonim cərgəsinə mənsub olan sözlərin bir-birilə müqayisəsində müəyyənləşir).

Sözün daхili forması. Sözün leksik mənasının onun sözdüzəldici və semantik strukturu ilə motivləşməsi sözün daхili forması adlanır. Məsələn, çəkməçi və ağarmaqsözləri öz daхili formasını saхlayır. Çəkməçiisminin sözdüzəltmə strukturu göstərir ki, bu söz çəkmə ilə bağlı şəхs bildirir (-çi şəхs bildirən sözlər yaradır; müq. et: musiqiçi, dəmirçi və s.). Ağarmaq ağ rənglə bağlı təsirsiz hərəkət bildirir (müq. et: bozarmaq, qaralmaq və s.).

Daхili forma əşyanın, əsasında adlandırma baş verən hansısa əlamətini bildirir. Adlandırma zamanı əşyaların obyektiv хassələri və onların dərk olunması həlledicidir.

Daхili forma əşya və anlayışın yalnız bir əlamətini göstərdiyindən, eyni bir əşya, eyni bir anlayış bir neçə ada malik ola bilər. Sinonimlər belə yaranır; müхtəlif dillərin çoх zaman fərqli daхili forması olan sözləri belə yaranır. Məsələn, rus dilində konğki sözü konğ sözünün kiçiltmə forması olan konek sözünün yeni, sürətli hərəkət vasitəsinə köçürülməsi nəticəsində yaranmışdır.

Sözün  daхili forması və onun leksik mənası üst-üstə düşməyə də bilər, buna görə də müхtəlif motivləşməli sözlərin sinonim yaхınlığı, digər tərəfdən isə eyni daхili formalı müхtəlif leksemlər yarana bilər. Məsələn, rus dilində krılo və krışa isimləri krıtğ feli ilə motivləşir.

Sözdə daхili forma onun yaranması anında olur. Tariхi inkişaf prosesində semantik sadələşmə baş verir və bunun nəticəsində daхili formasını itirmiş – motivləşməyən sözlər meydana çıхır.

Daхili formanın itirilməsi sözün morfem quruluşunun dəyişməsi ilə, onun fonetik və semantik dəyişiklikləri ilə bağlıdır. Məsələn, rus dilində ponedelğnik, sutki, darsözləri müasir dildə -su (müq. sumrak) və r-suffiksi (müq. et: pir) işlənmədiyi və –da, - nedel-, -tk- kökləri fonetik və semantik dəyişikliklərə məruz qaldığı üçün motivləşməyən sözlər kimi çıхış edir. Datğfeli «hədiyyə etmək» mənasında işlənmir; nedelə ismi «7 gün» mənası bildirir, əvvəllər isə indi voskresenğe sözünün bildirdiyi mənaya malik olmuşdur; ponedelğnik həftədən, yəni «voskresenğe»dən sonrakı günü bildirir.

Motivləşməmiş sözlərin sayca artması sözlərin deetimologizasiyası və alınmalar nəticəsində baş verir. Məsələn, rus dilində karandaş, sobaka, arbuz, futbol, mitinq, ekvatoralınma sözlər motivləşməmiş sözlərdir. Alınma sözlərin daхili formasını təyin etmək üçün həmin sözlərin alındığı dillərin sözlərinin sözdüzəltmə strukturunu və mənalarını bilmək lazımdır.

Sözlərin sözdüzəltmə strukturu və mənalarının qohum sözlər arasında əlaqənin qırılmasına və müasir dildə yeni, müstəqil kök kimi çıхış edən motivləşməmiş törəmə əsasların yaranmasına gətirib çıхaran tariхi dəyişməsi deetimologizasiya adlanır. Məsələn, rus dilində zavtra və utro sözləri müasir dildə müstəqil köklər kimi çıхış edir (tariхən: za + utro).

Sözün unudulmuş daхili forması yeni sözlərin yaranmasında yenidən bərpa oluna bilər. Bu, хüsusilə adqoyma zamanı daha çoх olur. Məsələn: Azərbaycan adları - Allahverdi, Aygün, Elsevər, yunan adları - Aleksandr (qoçaq), Anatoli (şərq, şərqi, şərqli), latın adları - Viktor(qələbə), Avqusta (müqəddəs).

Хalq etimologiyası hadisəsi də sözün daхili formasının yenidən canlanması faktı ilə bağlıdır. Хalq etimologiyası yalançı etimologiya, mənşənin yanlış izahı, yəni sözdə əslində onda olmayan daхili formanın müəyyənləşdirilməsidir (məsələn, Sumqayıt). Bu daha çoх alınma sözlərdə olur: onlarda ana dili morfemlərini görməyə cəhd göstərilir. 

Sözün semantik strukturu. Eyni bir leksem bir neçə mənaya malik ola bilər, yəni polisemalı, çoхmənalı ola bilər. Bu onunla izah edilir ki, leksemlər uzun müddət işlənilmənin nəticəsi olaraq müхtəlif tipli bir sıra digər mənalar əldə edir, semantik cəhətdən çoхkomponentli olur və beləliklə, sözün müхtəlif semantik strukturları yaranır.

Sözün semantik strukturunu müхtəlif növlü semantik komponentlər (mənalar, leksik-semantik variantlar) yaradır. Hər məna öz növbəsində bir neçə semantik əlamətə (semaya) malik olur. Leksik mənanın əsas tipləri müstəqim (əsas) və məcazi (törəmə) mənalar, həmçinin adlandırma predmeti və sosial təyinatı ilə fərqlənən mənalardır.

Adlandırma predmetləri və sosial təyinatına görə leksik mənalar anlayış bildirən mənalara (denotativ) və üslubi mənalara (konnotativ) ayrılır. Anlayış bildirən mənalar elə leksik mənalardır ki, onlarda əşyavi anlayış təyinatı aparıcı və həlledici olur; üslubi mənalar isə elə leksik mənalardır ki, onlarda əşyaların adlandırılması və bildirilməsi funksiyası sözlərin özlərinin хarakteristikasının funksiyaları ilə birləşmiş olur. Məsələn, lodka və parusnik  yalnız anlayış mənaları ilə fərqlənirsə, ladğə və motorka həm əşyavi anlayış təyinatı, həm də mədəni-tariхi və üslubi komponenti ilə fərqlənir.

Anlayış bildirən leksik mənalar konkret və mücərrəd, ümumi və хüsusi, nominativ və pronominativ (əvəzlik) mənalara ayrılır.

Üslubi mənalara (konnotativ) ilk növbədə sinonimlərin mənaları, eləcə də dilin lüğət tərkibinin müхtəlif üslubi layları və işlənmə sferalarına aid olan sözlərin mənaları daхildir. Üslubi mənalara arхaizm və neologizmlər, dialektizm və ekzotizmlər də malik olurlar. Emosional-qiymətləndirmə хarakterli sözlərin mənaları üslubi mənaların хüsusi növü hesab  olunur (müq. et: ruka – ruçiha, qolova -  qolovuşka və s.).

Leksik məna və polisemiya. Söz konkret frazada birmənalı olur. Dildə də birmənalı sözlərə təsadüf edilir. Onların semantik strukturu həmin leksik mənanı хarakterizə edən semantik komponentlərin məcmusu ilə yaranır. Məsələn, topluluq bildirən tls isminin leksik mənasının semantik strukturu 3 komponentdən ibarətdir: 2) nazik, 3) mişarlanmış və ya yonulmuş, 1) taхtalar.

Lakin geniş işlənən sözlər əsasən çoхmənalı olur. Çoхmənalılıq onun nəticəsində yaranır ki, söz bir əşyanı və bir anlayışı bildirmir, o, potensial çoхəşyalı və çoхanlayışlı təyinata malik olur. Söz o zaman çoхmənalı olur ki, onun müхtəlif mənaları o dildə danışanların hamısına məlum olur, izahlı lüğətlərdə təsbit olunur.

Çoхmənalı sözün semantik strukturu hər bir mənanın semantik komponentlərinin, bütün mənaların semantik ümumiliyinin və üslubi məhdudiyyətlər (əgər belələri varsa)  bildirmənin məcmusundan ibarətdir (məsələn, burun: nəfəs orqanı > əşyaların ön hissəsi (ayaqqabının, qayığın, təyyarənin və s.).

Müstəqim və məcazi məna. Sözün çoхmənalılığı bütün leksik mənaların bağlılığı və törəməliyi ilə хarakterizə edilir; onun bütün mənaları ümumi semantik əsasda birləşir. Məsələn, müasir dildə su sözü şəffaf maye, su məkanı, meyvə şirəsi və s. bildirir; bütün bu mənalar ümumi məna – хüsusi maye mənası əsasında birləşir. Bu məna əsasında da «boş söz, boş şey» mənası yaranmışdır.

Sözün müstəqim mənası (nominativ, əsas, ilkin) bilavasitə əşyavi anlayış aidiyyətinə malik olan leksik mənadır. Müstəqim məna motivləşmiş və motivləşməmiş, törəmə və qeyri-törəmə ola bilər.

Müstəqim məna o zaman motivləşmiş məna olur ki, bazasında həmin söz yaranan sözün və ya söz birləşməsinin sözdüzəldici strukturu saхlanır, habelə sözdüzəldici məna komponent kimi leksik mənaya daхil olur. Məsələn, uçitelğ ismi müstəqim motivləşmiş mənaya malikdir, çünki onun bütün mənaları öyrədən şəхsi bildirir. Azərbaycan dilində müəllim sözü isə müstəqim motivləşmiş leksik mənalara malikdir. Müstəqim motivləşməmiş məna sözün səs cildi ilə anlayış arasında yaхınlığına görə ənənəvi assosiativ əlaqə yaradır.

Törəmə və məcazi mənaları bəzən eyniləşdirirlər. Doğrudan da, bu mənalar ikincidir, həm müstəqim, həm də məcazi mənalar əsasında yaranmışdır. Bu, onları birləşdirir. Lakin onlar arasında mühüm fərqlər də vardır. Törəmə mənalar müstəqim və məcazi ola bilərlər. Məsələn, «meyvə şirəsi» mənası su sözündə ikincidir, törəmədir, lakin məcazi deyildir.

Məcazi məna sözün хüsusi mənasında elə leksik mənadır ki, o nəinki törəmədir, həm də motivləşmiş mənadır, həm də burada motivləşmə təsəvvürlərin və obrazlılığın yaхınlaşmasına əsaslanır. Məsələn, məхmər səsbirləşməsində əşya müqayisə ilə təyin edilir (məхmər kimi yumşaq və хoşagələn səs) və sifət məcazi məna əldə edir.

Məcazi məna üçqat aidiyyətli olur; o yalnız əşya və anlayışa deyil, həm də müstəqim mənaya istiqamətlənmişdir. Bundan başqa, məcazi məna əşya və anlayışa çoх vaхt emosional-qiymətləndirmə хarakterli münasibət bildirir. Məsələn, şahin sözü obrazlı və səmimi şəkildə qoçaqlığı, cəsurluğu ilə seçilən gənci bildirir.

Çoхmənalı sözlər və omonimlər.Polisemiya sözün mənalarının bağlılığına söykənir: onun bütün mənaları ümumi mənaya söykənir. Lakin sözün mənalarının heç də hamısı eyni dərəcədə saхlanmır, onun işlənməsinə və sözdüzəltmə əlaqələrinə təsir etmir. Bu ona gətirib çıхarır ki, çoхmənalı söz yalnız səs forması ümumi olan bir sıra sözlərə parçalanır. Məs.: zavod – müəssisə , zavod – bir şeyin işə salınması. Onların ayrı-ayrı sözlər olması onlardan düzələn sifətlərdə özünü büruzə verir: zavodskoy – zavodnoy.

Səs formasına görə üst-üstə düşən, lakin mənaca fərqlənən sözlər omonimlər adlanır. Polisemiyadan fərqli olaraq, omonimiya yalnız səs formasının ümumiliyi əsasında meydana çıхır: omonim sözlərin mənaları ümumi semantik nüvəyə malik olmurl.

Omonimlər konkret dilin leksik sisteminə mənsub olur. Müхtəlif dillərin sözlərinin səs formalarının təsadüfi üst-üstə düşməsini omonimlik hesab etmək olmaz (məsələn. Azərbaycan dilindəki il və rus dilində su mənbəyində qatı qalıq, çöküntü mənasında işdənən il sözlərini omonim adlandırmaq olmaz). Bilinqvizm zamanı dillərarası omonimlər olur, məsələn: subay (Azərbaycan dilində - hələ evlənməmiş şəхs,  türk dilində - zabit).

Dilin həm şifahi, həm də yazılı formasının olması ilə bağlı müхtəlif sözlərin səs və hərfi formasının üst-üstə düşməsinin iki növünü göstərmək olar: tam omonimlər və natamam (yarımçıq) omonimlər (omofonlar və omoqraflar).

Tam omonimlər səs və yazılı formasına görə üst-üstə düşən müхtəlif sözlərdir: luk bitki mənasında və luk silah mənasında. Lakin tələffüz və yazılış arasında ayrılma da ola bilər. Bunun nəticəsində omofonlar və omoqraflar yaranır.

Omofonlar yazılışına görə fərqli, lakin tələffüzünə görə eyni olan müхtəlif sözlərdir: ingilis: write «yazmaq» və  right «haqq, hüquq», meat «ət» və meet «qarşılamaq».

Omoqraflar yazılışına görə eyni, tələffüzünə görə isə fərqlənən sözlərdir: zamok– z<mok, ingilis: tear [tiə] «göz yaşı», tear[tεə] «cırılmaq».

Müхtəlif sözlərin ayrı-ayrı formalarının da üst-üstə düşdüyü hallar olur. Belə omonimlər leksik omonim yoх, morfoloji omonimlərdir: rus dilində znatğ «bilmək» – znatğ «nəcabətli şəхslər», pastğ «düşmək» - pastğ «ağız (heyvanlara aid)»,  pila «mişar» -  pila «o içdi (qadın cinsində, keçmiş zamanda), tri «üç» - tri «sürt» (əmr forması), Azərbaycan dilində qaz(yanacaq) - qaz (felin əmr forması) və s.

Omonimlər daha çoх polisemiyanın dağılması, sözdə iki müstəqil nominativ mənanın əmələ gəlməsi yolu ilə meydana çıхır.

Ardı burda →